वाळूज – भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशात परंपरा आणि श्रद्धा या केवळ धार्मिक कृती नसून समाजाच्या जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग आहेत. प्रत्येक प्रदेश, प्रत्येक गाव आणि प्रत्येक कुटुंब यांची स्वतःची वेगळी परंपरा असते. या परंपरा पिढ्यान्पिढ्या पुढे जात समाजाला एक स्वतंत्र ओळख देतात. पूर्वजांकडून आलेली जीवनशैली, सण-उत्सव, रितीरिवाज आणि मूल्ये यांचा एकत्रित वारसा म्हणजे परंपरा होय. महाराष्ट्रातील विविध गावांमध्ये साजरे होणारे ग्रामदैवतांचे उत्सव समाजातील श्रद्धा, एकात्मता आणि सांस्कृतिक सातत्य अधोरेखित करतात.
परंपरेमागे अनेकदा ऐतिहासिक घटना, लोककथा किंवा आख्यायिका जोडलेल्या असतात. त्यामुळे त्या केवळ कृती राहत नाहीत, तर त्या लोकांच्या भावविश्वाचा भाग बनतात. गावागावांत होळी, धुळवड किंवा यात्रांमध्ये अनोख्या पद्धतीने सण साजरे केले जातात. श्रद्धेमुळे लोक त्यात सहभागी होतात आणि त्यातून सामूहिक बंध दृढ होतात. अशीच एक अनोखी प्रथा भोयरे येथे दगडफेकीतून साजऱ्या होणाऱ्या धुळवडीच्या रूपाने पाहायला मिळते.
मोहोळ तालुक्यातील सीना-भोगावती नदीच्या काठावर वसलेल्या भोयरे गावात ग्रामदैवत श्री जगदंबा देवी मंदिर येथे सुमारे ३०० वर्षांपासून दगडफेकीची परंपरा जोपासली जात आहे. संगणकाच्या आधुनिक युगातही ही परंपरा तितक्याच उत्साहात आणि श्रद्धेने साजरी केली जाते.
मोहोळ–वैराग मार्गापासून आत सीना-भोगावती नदीच्या तीरावर हे गाव वसलेले आहे. उंच टेकडीवर दगडात बांधलेले जगदंबा देवीचे मंदिर शेकडो वर्षांपूर्वी उभारले गेले आहे. तुळजाभवानी मंदिर (तुळजापूर), बिटले (ता. मोहोळ) येथील देवी आणि भोयरे येथील जगदंबा देवी या सख्ख्या तीन बहिणी असल्याची स्थानिक आख्यायिका प्रचलित आहे. देवीची यात्रा पौष महिन्यात भरते; मात्र धुळवडीच्या दिवशी येथे विशेष उत्सव रंगतो.
धुळवडीच्या दिवशी गावातील सर्व जाती-धर्मांतील नागरिक, कोणताही मतभेद न ठेवता एकत्र येतात. सर्वप्रथम देवीचे दर्शन घेतले जाते. “आई राजा उदे उदे…” च्या गजरात मिरवणूक गावाच्या वेशीजवळील हनुमान मंदिरापर्यंत जाते. त्यानंतर भोगावती नदीच्या पात्रात पारंपरिक हालग्या-झांजांच्या गजरात कुस्त्यांचा फड रंगतो.
कुस्त्या संपल्यानंतर देवीचा छबिना गावाच्या वेशीजवळ आल्यानंतर दगडफेकीला प्रारंभ होतो. उपस्थित भाविक दोन गटांत विभागले जातात आणि एकमेकांवर दगडफेक करतात. काही वेळाने सर्वजण मंदिर परिसरात जमतात. काही भाविक मंदिराच्या उंच भागावर, तर काही मुख्य चौकात खाली उभे राहतात. देवीचे पुजारी छबिना घेऊन मंदिरात प्रवेश करताच सुमारे अर्धा ते पाऊण तास दगडफेक सुरू राहते. जयघोष आणि उत्साहात हा थरार अनुभवला जातो.
या दरम्यान काही भाविक जखमी होतात. हात, पाय किंवा डोक्याला मार लागल्याच्या घटना घडतात. दगडफेक थांबल्यानंतर सर्वजण पुन्हा मंदिरात जमतात. जखमी भाविकांना देवीचा अंगारा लावला जातो. सलग सात-आठ दिवस मंदिरात दर्शन घेऊन अंगारा लावल्यास जखम बरी होते, अशी स्थानिक श्रद्धा आहे.
हा अनोखा धुळवड उत्सव पाहण्यासाठी तालुक्यासह जिल्हाभरातून हजारो भाविक उपस्थित राहतात. उत्सव सुरळीत पार पाडण्यासाठी ग्रामस्थ मोठ्या प्रमाणावर नियोजन आणि परिश्रम घेतात.
वेगवेगळ्या परंपरा आणि श्रद्धा या समाजाच्या सांस्कृतिक वारशाचा अमूल्य ठेवा आहेत. त्या आपल्याला आपल्या मुळांची जाणीव करून देतात आणि एकात्मतेचा संदेश देतात.
