चाळीस ते नव्वदच्या दशकात बॉलिवूडमध्ये ‘पोलिसमॅन’ अशी ओळख असलेल्या अभिनेते इफ्तेखार खान यांनी अनेक सुपरहिट चित्रपटांमध्ये काम केले. त्यांनी राजेश खन्ना ते अमिताभ बच्चन यांसारख्या दिग्गजांसोबतही स्क्रिन शेअर केली होती. इफ्तेखार यांनी त्यांच्या कारकिर्दीत बऱ्याचशा सिनेमांत पोलिसांचीच भूमिका साकारली होती. ते आपली भूमिका इतकी चोख साकारायचे की काहीवेळेस तर ते खरोखरचं पोलीस असल्यासारखा भास व्हायचा. अभिनयासोबतच त्यांना चित्रकलेची आणि गायनाचीही आवड होती. ऐन करिअरच्या उमेदीत देशाची फाळणी झाली आणि त्यांच्या आयुष्यात मोठे वादळ आले.
फाळणीमुळे त्यांचे कुटुंब पाकिस्तानात गेले, परंतु त्यांनी भारतातच राहण्याचा निर्णय घेतला. या काळात त्यांच्यावर अनेक आर्थिक संकटे ओढावली, पण त्यांनी कधीच हार मानली नाही. पुढे त्यांच्या मेहनतीचे चीज झाले आणि ते बॉलिवूडमध्ये नावारुपाला आले. पण त्याचा मृत्यू खूप वेदनादायक होता.
इफ्तेखार यांचा जन्म २२ फेब्रुवारी १९२४ रोजी जालंधर इथे झाला. चार भाऊ आणि एक बहीण अशा भावंडांमध्ये ते सर्वात मोठे होते. मॅट्रिक झाल्यानंतर त्यांनी लखनऊ कॉलेज ऑफ आर्ट्समधून चित्रकलेचा डिप्लोमा कोर्स केला. चित्रकलेसोबतच त्यांना गायनाचीही खूप आवड होती. प्रसिद्ध गायक कुंदनलाल सहगल यांचा त्यांच्यावर प्रभाव होता. वयाच्या २० व्या वर्षी ते संगीतकार कमल दासगुप्ता यांच्याकडे ऑडिशनसाठी कोलकाता येथे गेले होते. कमल दासगुप्ता त्या वेळी HMV साठी काम करत होत्या. इफ्तेखार यांच्या व्यक्तिमत्त्वाने कमल भलतेच प्रभावित झाले आणि त्यांनी अभिनेता म्हणून त्यांच्या नावाची शिफारस एमपी प्रॉडक्शनकडे केली.
इफ्तेखार यांनी १९४४ मध्ये ‘टक्कर’ सिनेमातून करिअरला सुरुवात केली. आर्ट फिल्म्स-कोलकाता या बॅनरखाली हा सिनेमा बनवण्यात आला होता. एकीकडे करिअरला सुरुवात तर झालेली पण वैयक्तिक आयुष्यात वेगळाच गदारोळ माजला होता. देशाच्या फाळणीवेळी त्यांचे आई-वडील, भावंडं आणि अनेक जवळचे नातेवाईक पाकिस्तानात स्थलांतरित झाले होते. पण इफ्तेखार यांनी मात्र भारतातच राहण्याचा निर्णय घेतलेला. पुढे कोलकातामध्ये दंगलीचे वातावरण निर्माण झाले होते. त्यामुळे सुरक्षेखातर त्यांनी मुंबईत स्थलांतरीत व्हायचा निर्णय घेतला. तेव्हा त्यांची आर्थिक परिस्थितीही फार डगमगली होती.
कोलकात्यात इफ्तेखार यांची अभिनेता अशोक कुमार यांच्याशी ओळख झाली होती. त्यांच्यामुळेच मुंबईतील बॉम्बे टॉकीज चित्रपट मुकद्दर (१९५०) मधील भूमिकेसाठी इफ्तेखार यांना संपर्क करण्यात आला होता. यानंतर त्यांनी कधीच मागे वळून पाहिले नाही. ते बहुतेकदा पोलिसांच्या भूमिकेतच दिसले. १९४० पासून ते १९९० या ५० वर्षांच्या कालखंडात त्यांनी ४०० हून अधिक चित्रपटांमध्ये काम केले. त्याचा भाऊ इम्तियाज अहमद हे प्रसिद्ध पाकिस्तानी टीव्ही अभिनेता आहेत.
पोलिसांच्या व्यक्तिरेखेला पसंती
इफ्तेखार यांनी मुख्य अभिनेता म्हणूनही काही चित्रपटांमध्ये काम केले होते, परंतु अधिकतर चित्रपटांमध्ये ते वडील, काका, पणजोबा, आजोबा आणि पोलीस अधिकारी, कमिशनर, न्यायाधीश आणि डॉक्टर अशाच भूमिकांमध्ये दिसले. प्रेक्षकांचीही त्यांच्या भूमिकांना पसंती मिळाली. ‘बंदिनी’, ‘सावन भादो’, ‘खेल खेल में’ आणि ‘एजंट विनोद’मध्ये त्यांनी खलनायक म्हणून काम केले होते. १९६० ते १९७० च्या काळात इफ्तेखान यांच्या काका आणि वडिलांच्या भूमिका खूप गाजल्या. यश चोप्रा यांच्या दिवार सिनेमात त्यांनी अमिताभ बच्चन यांच्या भ्रष्टाचारी व्यावसायिक मार्गदर्शकाची भूमिका केली होती.
