3 जुलै 1940 रोजी डॉ. हेडगेवारजी यांच्या निधनाच्या तेराव्या दिवशी नागपुरात डॉ. साहेबांसाठी श्रद्धांजली सभेचे आयोजन करण्यात आले होते. सरसंघचालक म्हणून त्यांचे स्मरण करून श्रीगुरुजी म्हणाले की, डॉ. साहेबांच्या कार्यामुळे पंधरा वर्षांच्या कालावधीत एक लाख स्वयंसेवकांचे संघटन झाले. दत्तोपंत ठेंगडीजींचा असा विश्वास होता की राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना एखाद्या भावनेतून किंवा उत्साहातून झालेली नाही. डॉ.जी हे एक महान पुरुष होते, जन्मजात देशभक्त होते, त्यांच्यात लहानपणापासूनच देशभक्ती दिसून आली होती, त्यांनी देशासमोरील सर्व प्रकारच्या समस्यांचा अभ्यास केला आणि त्यांच्या काळातील सर्व चळवळी आणि स्वातंत्रलढ्यात, देशकार्यात, काँग्रेस आणि हिंदू सभेच्या चळवळींमध्ये भाग घेतला. बंगालमध्ये क्रांतिकारी कार्याचा अनुभव घेण्यासाठी काही काळ घालवला आणि सखोल विचार करून त्यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची योजना आखली.
एका पत्रात डॉ. हेडगेवार जी म्हणतात, “आम्ही राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे कार्य कोणत्याही एका शहरासाठी किंवा प्रांतासाठी सुरू केलेले नाही. ते शक्य तितक्या लवकर आपल्या संपूर्ण राष्ट्राला एकत्र करून हिंदू समाजाला स्वयंभू बनवण्याच्या उद्देशाने सुरू करण्यात आले होते जेणेकरून हिंदू आत्मरक्षा आणि मजबूत शरीर, मन, बुद्धी विकसित करून व्यक्तिगत व राष्ट्रीय चारित्र्य निर्माण करेल.
ब्रिटीशांनी संघाला कमकुवत करण्याचा केला प्रयत्न
रा. स्व. संघ ब्रिटीशांच्या जवळ असल्याचा खोटा विमर्श विविध राजकीय पक्षांचे नेते आणि डाव्या विचारसरणीतून पसरवली जात आहे, ब्रिटिशांनी संघाचे कार्य कसे दडपण्याचा प्रयत्न केला याचा त्यांनी अभ्यास करून जाणून घ्यावा. अनेक शतके आपल्या देशावर राज्य करण्याच्या इंग्रजांच्या उद्देशात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचा विस्तार मोठा अडथळा आहे हे इंग्रजांच्या लक्षात आले. ब्रिटीश सरकार या विचारांपासून किंवा रा. स्व. संघाच्या विस्तारापासून सावध होते. एमजी हॅलोट या दिल्लीतील ब्रिटीश अधिकाऱ्याने संघावर कारवाई करण्यासाठी केंद्रीय प्रांत सरकारवर दबाव आणला. शेवटी डिसेंबर 1933 मध्ये, मध्य भारतीय संस्थांचे कर्मचारी आणि शिक्षक यांना संघाच्या कार्यक्रमात सहभागी होण्यास बंदी घालण्यात आली. मार्च 1934 मध्ये या बंदीच्या निषेधार्थ विधानसभेसमोर ठराव मांडण्यात आला. टीएच केदार, आरडब्ल्यू फुले, रमाबाई तांबे, बीजी खापर्डे, आरए कानिटकर, सीबी पारेख, यूएन ठाकूर, मनमोहन सिंग, एमडी मंगलमूर्ती, एसजी सपकाळ आणि डब्ल्यूवाय देशमुख यांनी संघाच्या समर्थनार्थ विषय मांडला. त्यांचा संघाप्रती असलेला विश्वास आणि पाठिंबा ही अनोखी बाब होती. चर्चेनंतर ब्रिटिश सरकारने लादलेली बंदी उठवण्यात आली. डॉ. हेडगेवारजींच्या म्हणण्यानुसार, सरकारची परिस्थिती इतकी बिकट झाली होती की ते यापुढे संघाला कोणत्याही प्रकारे दोष देऊ शकत नव्हते.
डॉ. हेडगेवारजींची विलक्षण नेतृत्व क्षमता आणि स्वयंसेवकांबद्दलची आपुलकी
1935 मध्ये एका भाषणादरम्यान डॉ. हेडगेवारजी म्हणाले होते, “स्वयंसेवक आज चांगले काम करतो आणि उद्या घरी बसतो. जर एखादा स्वयंसेवक कोणत्याही दिवशी शाखेला अनुपस्थित असेल, तर त्याच्या निवासस्थानी जा आणि त्याचे कारण शोधा. अन्यथा तो दुसऱ्या दिवशीही तो शाखेत येणार नाही. तिसऱ्या दिवशी संघात येण्यास कचरेल. चौथ्या दिवशी त्याला अस्वस्थ वाटेल आणि पाचव्या दिवसापासून तो विलंब करू लागेल. त्यामुळे कोणत्याही स्वयंसेवकाने संघ शाखेला गैरहजर राहू नये हे बघितलं पाहिजे. साताऱ्याचे नाना काजरेकर यांनी 1936 साली पुण्यात संघ शिक्षा वर्गात जाण्यास सुरुवात केली. पोटाच्या समस्यांमुळे ते काही कार्यक्रम टाळू लागले. डॉ.साहेबांनी त्यांच्या समस्येचे निदान करून त्यांच्यावर उपचार केले.
डॉ. हेडगेवारजींची भाषा आणि वागणूक साधारणपणे सरळ आणि दयाळू होती. संघाचे कार्य राष्ट्रीय स्वरूपाचे असल्याने ते सर्व जण त्याला समर्पित आहेत, सर्वजण माझ्या कुटुंबातील सदस्य आहेत, अशी वागणूक देत. परस्पर संबंध आणि आपुलकीच्या आधारे त्यांनी नियमित स्वयंसेवकांना प्रशिक्षण दिले. संघाच्या कार्यात कोणत्याही अनपेक्षित परिस्थितीत अडथळे येऊ नयेत, अशी त्यांची धारणा होती. नुसती हिंदूंची संख्या वाढवण्यापेक्षा त्यांना एकत्र आणणे हे त्यांचे ध्येय होते. संघाचे कार्य आयुष्यभर करावे लागेल, यावर त्यांनी भर दिला. समाजातील अंगभूत शक्ती जागृत करणे हे त्याचे अंतिम ध्येय असेल.
डॉ. हेडगेवारजींनी स्वयंसेवकांचे मनोबल उंचावण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले.
संघटनेबद्दलच्या चर्चेदरम्यान ते एकदा म्हणाले होते, “संघाची स्थापना झाली तेव्हा परिस्थिती इतकी प्रतिकूल होती की काम करणे अशक्य वाटत होते. एवढ्या कठीण परिस्थितीला आपण धैर्याने सामोरे जात होतो आणि निरंतर काम करत राहिलो, मग आज परिस्थितीची अडचण का, असा प्रश्न आपण उपस्थित केला पाहिजे. आजपर्यंत आपल्या कामाचा जो काही वेग होता, तो ठीक होता. पण आता कसं होणार? आजपर्यंत केलेले काम तुम्ही पुरेसे मानता का? जेवढं काम व्हायला हवे होते तितके झाले का आणि ते लवकरात लवकर पूर्ण करण्यासाठी आपण अधिक प्रयत्न करू शकतो असे किमान प्रत्येक स्वयंसेवकाच्या मनात येत असेल असे मी नक्कीच म्हणू शकतो.
डॉ. हेडगेवार यांनी संघाचे पहिले सरसंघचालक म्हणून १५ वर्षे काम केले. या काळात संघ शाखांच्या माध्यमातून संघटना बांधणीचे तंत्र डॉ.साहेबांनी काळजीपूर्वक, शास्त्रीय पद्धतीने तयार केले. या संघटनात्मक बांधणीबरोबरच व्यापक राष्ट्रीय विचार, दूरदृष्टी आणि कृती नियोजन हेही सदैव असायचे. जर आपण चांगल्या संघ शाखा विकसित केल्या, ते जाळे शक्य तितके दाट केले आणि संपूर्ण समाज संघ शाखांच्या प्रभावाखाली आणला, तर राष्ट्रीय स्वातंत्र्यापासून सर्वांगीण प्रगतीपर्यंतचे आपले सर्व प्रश्न सुटतील, असे ते म्हणायचे.
वर्षानुवर्षे, त्यांना भेटलेल्या प्रत्येकाने त्यांचे आणि त्यांच्या कामाचे कौतुक केले. यामध्ये महर्षी अरविंदजी, लोकमान्य टिळकजी, मदन मोहन मालवीयजी, विनायक दामोदर सावरकरजी, बी.एस. मुंजेजी, बिठ्ठलभाई पटेलजी, महात्मा गांधीजी, सुभाषचंद्र बोसजी, डॉ. श्यामाजी प्रसाद मुखर्जी आणि के.एम. मुन्शीजींसारख्या ख्यातनाम व्यक्तींचा समावेश होता. मी कोणतेही नवीन काम करत नसल्याचा दावा डॉ. हेडगेवारजी करायचे. त्यांनी संघाची स्थापना केल्याचे कधीही जाहीर केले नाही. त्यांनी आपल्या निवासस्थानाच्या वरच्या मजल्यावर 16 जणांसमोर घोषणा केली की आम्ही संघाचे कार्य सुरू करू. त्या दिवशी संघाला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ म्हटले गेले नाही. ही माझी ‘संघटना’ आहे आणि मी ती चालवीन असे डॉ. हेडगेवारजी कधीही म्हणाले नाहीत. असा विचार त्यांनी कधी केला नाही किंवा तसे वागले नाहीत. त्यांनी प्रत्येक बाबतीत सहकार्याचा (एकता, समानता) पवित्रा आणि मानसिकता सर्वांमध्ये निर्माण केली. डॉ. जी यांचा दृष्टिकोन विशाल आणि नम्र होता आणि ते संघटनेच्या शास्त्राचे तज्ञ होते.
आज जेव्हा आपण डॉ. हेडगेवारजींनी पेरलेल्या बिजापासून उगवलेला विशाल वृक्ष पाहतो, तेव्हा ज्याचा उद्देश सर्व क्षेत्रांत भारताची उभारणी करणे आणि जाती-पातीचे अडथळे दूर करून हिंदूंमध्ये एकता व समता वाढवणे हे आहे आणि हे घडत असताना आपण बघत आहोत. ज्यामुळे एकमेकांना सामाजिक, आर्थिक आणि आध्यात्मिक प्रगती करण्यास मदत होत आहे, हे सर्व वाखाणण्याजोगे आहे. अशा या भारतमातेच्या निस्सीम भक्ताला वंदन.
संदर्भ : राकेश सिन्हा, डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार,
प्रकाशन विभाग : नवी दिल्ली, 2003, पृ. ७३
आर. व्ही. ओतुरकर, पूना – लुक अँड आउटलुक, पूना महानगरपालिका : पूना, 1951, पृ. 120
राकेश सिन्हा, डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार, प्रकाशन विभाग : नवी दिल्ली, 2003, पृ. १३१-१३२
एस. पी. सेन, डिक्शनरी ऑफ नॅशनल बायोग्राफी, खंड 2, इन्स्टिट्यूट ऑफ हिस्टोरिकल स्टडीज: कोलकाता, 1973, पी. 162
पंकज जगन्नाथ जयस्वाल
७८७५२१२१६१
