अंड्या, बंड्या, ढोम्या, पश्या… टोपणनावात काय आहे? राज ठाकरेंच्या मुद्द्यावर मराठी कलाकार काय म्हणतायंत?

१००व्या अखिल भारतीय नाट्यसंमेलनात महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचे अध्यक्ष राज ठाकरे यांनी मराठी कलाकारांच्या टोपणनावाचा मुद्दा अधोरेखित केला होता.

अलीकडेच १००व्या अखिल भारतीय नाट्यसंमेलनात महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचे अध्यक्ष राज ठाकरे यांची मुलाखत लक्षवेधी ठरली. याचं मुख्य कारण होतं त्यांनी अधोरेखित केलेल्या कलाकारांच्या टोपणनावाचा मुद्दा. ‘मराठी कलाकार एकमेकांना चारचौघांत टोपणनावानं हाक मारतात. असं करून कसं चालेल? कलाकारांनीच एकमेकांचा आदर केला नाही तर लोक तुमचा आदर करतील का?’, असा प्रश्न विचारून त्यांनी कलाकारांना सुनावलं. यानिमित्तानं मराठी मनोरंजनविश्वातील कलाकारांची टोपणनावं चर्चेत आली. राज ठाकरे यांच्या विधानाला सहमती दर्शवत काही कलाकारांनीही ‘टोपणनावात काय आहे?’ असं म्हणत सार्वजनिक ठिकाणी पूर्ण नावानंच हाक मारावी आणि आदर व्यक्त करावा असं मत मांडलं. तसंच टोपणनावानं हाक मारत प्रेक्षकांचं प्रेम आमच्यापर्यंत पोहोचत असलं तरी महत्त्वाच्या व्यासपीठावर पूर्ण नावानंच संबोधावं अशीही भावना त्यांनी व्यक्त केली.

हा मनोरंजनाचा भाग नाही

राज ठाकरे यांनी यापूर्वीदेखील अनेकदा आम्हा कलाकारांशी या मुद्द्यावर बातचीत केलीय. त्यांची भूमिका स्वागतार्ह आहेच. टीव्हीवरील कार्यक्रमांमध्ये नटांवर, त्यांच्या नावावर वैयक्तिक विनोद करणं मला पसंत नाही. वैयक्तिक शेरेबाजी, विनोद हा मनोरंजनाचा भाग होऊ शकत नाही. सार्वजनिक ठिकाणी टोपणनावानं जवळची व्यक्ती हाक मारते तेव्हा ते इतर लोक आणि विशेषतः लहान मुलंही ते ऐकतात. अशा वेळी अनोखळी व्यक्तीही ‘अंड्या’ म्हणून हाक मारू लागते. त्यामुळे राज ठाकरे यांचा मुद्दा आपण समजून घ्यायला हवा. सार्वजनिक ठिकाणी, समारंभात, टीव्ही कार्यक्रमात, मुलाखतीत व्यक्त होताना आपण एकमेकांना आदर द्यायलाच हवा. माझे जवळचे मित्र कलाकार मला कधीच ‘अंड्या’ म्हणून संबोधत नाहीत. ते आनंद अशीच हाक मारतात.

नाव कसं पडलं?

आनंद इंगळे यांना शालेय जीवनात त्यांचे मित्र अंड्या असं म्हणायचे. त्याच नावानं पुढे मनोरंजनसृष्टीतही त्यांना हाक मारू लागले.

आपलेपणा वाटतो

कोणी कोणाला काय नावानं हाक मारायचं हा त्या दोघांचा वैयक्तिक प्रश्न आहे. आपल्या कामातून आदर मिळावा; नावानं काय ओळखतात यातून नाही. कोणी आपल्याला ‘सर’ असं आदरानं म्हणत असतील आणि आपल्या मागे वाईट बोलत असतील तर काय उपयोग? मला अनेक जण ढोम्या, हेम्या, ढोमू अशी हाक मारतात. अगदी सोशल मीडियावरसुद्धा मला या नावांनी प्रतिक्रिया येतात. माझ्या मते, प्रेक्षकांनासुद्धा माझ्याविषयी तितका आपलेपणा वाटतो. मी त्यांना त्यांच्या घरातला वाटतो म्हणून ते मला त्या प्रेमाच्या नावानं बोलावतात.

नाव कसं पडलं?

पुण्याकडे आणि त्यापुढच्या भागात एखाद्याच्या नावाला किंवा आडनावाला ‘या’ असं जोडायची साधारण पद्धत आहे. त्यातूनच ते ढोमेचं ‘ढोम्या’ झालं; असं हेमंत सांगतो.

आदर द्यायला हवा

मी सचिन पिळगांवकर आणि अशोक सराफ यांना सचिनजी, अशोकजी अशीच हाक मारतो. आपणच आपल्या माणसांना चारचौघात आदर दिला तर ते पुढे समाजात प्रतिबिंबित होतं. मित्रांमध्ये असताना टोपणनावानं हाक मारली तर ठीक आहे. पण आपणच जागा, काळ, वेळ याचं भान ठेवत सर्वांना आदरानं संबोधलं पाहिजे. त्यांना त्यांच्या पूर्ण नावानं किंवा आदरार्थी हाक मारायला हवं. प्रेमानं मला सर्व ‘वाड्या’ किंवा नवोदित कलाकार ‘वाड्या काका’ हाक मारतात. याबाबत माझी हरकत नाही. परंतु, राजसाहेबांचा मुद्दा समजून घेऊन सार्वजनिक ठिकाणी आपण तसं जरुर वागायला हवं.

नाव कसं पडलं?

माझे गुरू सतीश पुळेकर आम्हा विद्यार्थ्यांना आडनावानं हाक मारायचे. पुढे मनोरंजनविश्वात अनेकांच्या तोंडी ‘वाड्या’ हे नाव अंगवळणी पडलं; असं जयवंत सांगतात.

कृतीतून सन्मान देणं आवश्यक

राज ठाकरे यांच्या मुलाखतीच्या निमित्तानं महत्त्वाचा मुद्दा चर्चिला गेलाय. मीदेखील याकडे जाणीवपूर्वक लक्ष देईन. मला हेही सांगावंसं वाटतं की, आजच्या नवोदित कलाकारांना, पिढीला सर्व काही सहज मिळालं आहे; पण संस्कार मिळाले नाहीत. याला काही कलाकार अपवाद असतील. पण, बहुतांश ठिकाणी मी हे पाहिलंय की, ज्येष्ठ कलाकार सेटवर आल्यावर नवीन मुलं तशीच खुर्चीत बसून राहतात. आदरानं उठून उभं राहणं अपेक्षित आहे. समोरच्या व्यक्तीच्या कामाचा, अनुभवाचा आदर करणं भाग आहे. कलाकार आणि ज्येष्ठ व्यक्ती म्हणून आपण त्यांना सन्मान द्यायला हवा. आदर आपल्या मनात आणि कृतीतूनदेखील दिसायला हवा.

नाव कसं पडलं?

शालेय जीवनात प्रसादचं ‘पश्या’ हे नावं जवळच्या मित्रांमधून आलं आहे.

नाव पूर्ण घ्यावं

मला असं वाटतं, टोपणनावानं हाक मारण्यापेक्षा मला माझ्या मूळ नावानं ओळखलं गेलं तर मला ते अधिक आवडेल. मी राज ठाकरेंच्या मताशी पूर्ण सहमत आहे. माझ्या जवळच्या मित्रांनी माझी ‘पुष्क्या’ किंवा ‘पुष्की’ ही ठेवलेली नावं माझ्या खासगी आयुष्याचा भाग आहेत. परंतु, सार्वजनिक ठिकाणी किंवा समाजमाध्यमांमध्ये मला अगदी सर, दादा असं आदरानं नाही म्हटलं तरी चालेल; पण पूर्ण नाव घेतलं जावं.

नाव कसं पडलं?

सर्वसामान्यपणे अनेकांना जवळच्या व्यक्तीला संबोधण्यासाठी नावापुढे ‘या’ लावायची सवय असते. मित्रांमध्ये गप्पा मारताना सहजतेनं ‘पुष्की’ हे नाव प्रचलित झालं.

ओळख दाखवण्यासाठी

मित्रमैत्रिणींमध्ये असताना आपण एकमेकांना प्रेमळ किंवा टोपणनावानं हाक मारू शकतो. परंतु, सार्वजनिक ठिकाणी असं होणं चुकीचं आहे. राज ठाकरे यांच्या मुलाखतीनंतर माझं आणि सिद्धार्थ जाधवचं या मुद्द्यावर बोलणं झालं. आम्ही चांगले मित्र आहोत; पण, यापुढे सार्वजनिक ठिकाणी आपण एकमेकांना पूर्ण नावानंच संबोधायचं असं ठरवलंय. बदलाची सुरुवात आपण स्वतःपासून करायला हवी. सार्वजनिक ठिकाणी अनेकदा अनेक मंडळी ‘माझी किती ओळख आहे!’ हे दाखवण्यासाठी टोपणनावानं मुद्दाम हाक मारतात; हे खरंच चुकीचं आहे. पण, आता यापुढे असं घडणार नाही याची काळजी आपण सर्वांनी घ्यायला हवी.

नाव कसं पडलं?

माझ्या जवळच्या एका मित्रानं मला ‘बंड्या’ हे नावं दिलं. सुरुवातीला ते आमच्यापुरतं मर्यादित होतं. नंतर ते मनोरंजनक्षेत्रातही म्हणू लागले, असं तेजू सांगते.

आपला सिद्धू; पण…

काही वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. ‘मटा’मध्ये मी क्रिकेट संदर्भातील एक लेख लिहिला होता. ज्यात क्रिकेटपटूंची नावं मी अनवधानानं एकेरी लिहिली होती. तो लेख वाचून त्यावेळी राजसाहेबांनी मला फोन करून सांगितलं होतं की, सार्वजनिक ठिकाणी उल्लेख करताना आपण आदर देणं आवश्यक आहे. राज ठाकरे यांनी कलाकारांप्रती असलेल्या प्रेम आणि आदरामुळे सांगितलं. त्यांच्याशी मी पूर्ण सहमत आहे. खासगी आणि सार्वजनिक भान आपण राखायला हवं. मला प्रेमानं सर्व जण ‘सिद्धू’ असं म्हणतात. मला ते आपलंसं वाटतं. परंतु कार्यक्रमांमध्ये विशेषतः महत्त्वाच्या व्यासपीठावर कलाकारांनी एकमेकांना पूर्ण नावानं संबोधायला हवं.

नाव कसं पडलं?

‘जत्रा’ सिनेमात सिद्धार्थ जाधवच्या व्यक्त्तिरेखेचं नाव ‘सिद्धू’ असं होतं; तिकडून पुढे हे नावं त्याच्याशी जोडलं गेलं.

इतरांना आदर दिलाच पाहिजे

कलाकारांना टोपणनावानं हाक मारू नये, हे राज ठाकरे यांचं विधान योग्य आहे. आपल्याकडे टोपणनावानं हाक मारण्यासाह थेट अरे-तुरे केलं जातं, ते मला पटत नाही. स्वत:चा आदर केला जावा असं वाटत असेल तर त्यासाठी इतरांना आदर दिलाही गेला पाहिजे. अरे-तुरे करणं टाळलं पाहिजे. ‘तू’ आणि ‘तुम्ही’ या शब्दांसह ‘आपण’ याचाही वापर झाला पाहिजे. हे औपचारिक वाटतं असं काही जणांचं म्हणणं असतं; पण ती भाषा आहे. काही मित्र वैयक्तिक आयुष्यात त्याचं प्रसिद्धीकरण न करता टोपणनावानं हाक मारत असतील तर ते चालतं. पण त्यांची ओळख त्यांच्या पूर्ण नावानंच झाली पाहिजे.

– सचिन पिळगांवकर, ज्येष्ठ अभिनेते-दिग्दर्शक

मान द्यायलाच हवा

अभिनेते पंढरीनाथ कांबळे आणि भालचंद्र कदम असं म्हटल्यावर कदाचित कोणाविषयी बोललं जातंय हे अनेकांना समजणार नाही. पण पॅडी कांबळे किंवा भाऊ कदम असा उल्लेख केला की, चटकन लक्षात येईल. कारण त्यांची तशीच नावं मनोरंजनसृष्टी आणि प्रेक्षकांमध्ये प्रचलित आहेत. अनेक कार्यक्रमांमध्ये आणि कलाकृतीच्या श्रेय नामावलीतही त्यांचं हेच नाव नमूद केलेलं असतं. ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचंदेखील खरं नावं विश्वनाथ पाटेकर असं आहे. हीच नावं आता या कलाकारांची ओळख बनली आहे.

याविषयी ज्येष्ठ दिग्दर्शक महेश कोठारे सांगतात, ‘कितीही जवळचे मित्र असलो तरी सामाजिक भान राखत समोरच्या मित्राला सन्मान द्यायला हवा. कारण, इतर मंडळी आपल्या कृतीचं अनुकरण करत असतात. वयानं, अनुभवानं मोठे असलेल्या कलाकारांनाच नव्हे तर सर्वांना संबोधताना मान देणं अपेक्षित आहे. आमच्या पिढीत ती कटिबद्धता होती; जी आम्ही आजही पाळण्याचा प्रयत्न करतो.’ भालचंद्र कदम याविषयी सांगतात, ‘घरात मला भाऊ म्हणून हाक मारतात. मनोरंजन क्षेत्रात काम करू लागलो तेव्हा घरातून हे नाव मित्रांमध्येही आलं. ‘भाऊ’ अशी मला प्रेमानं हाक मारली जाते. परंतु, अनेक कलाकारांचं टोपणनाव हे चारचौघात घेण्यासारखं मुळीच नाही. प्रेमानं जरी आपण त्या व्यक्तीला संबोधत असलो तरी ते ऐकताना चुकीचंच वाटतं; तशी नावं सार्वजनिक ठिकाणी घेऊ नये.’

इतर कलाकारांची टोपणनावं

मोहन जोशी – मोजो

चंद्रकांत कुलकर्णी – चंकू

उपेंद्र लिमये – उप्या

प्रार्थना बेहेरे – टुम्पा

मृण्मयी देशपांडे – मुन्ना

नम्रता संभेराव – नमा