जेऊर –
उजनी जलाशय परिसरातील पाणथळ भाग, दलदली आणि जलवनस्पतींनी समृद्ध अधिवासात सध्या जांभळी पाणकोंबडी (Purple Swamphen) या आकर्षक जलपक्ष्याचे दर्शन पक्षीप्रेमी आणि निसर्ग अभ्यासकांचे लक्ष वेधून घेत आहे. गडद निळसर-जांभळा रंग, लालभडक चोच आणि लांब गुलाबी पाय यामुळे हा पक्षी सहज ओळखला जातो. उजनीच्या विस्तीर्ण जलभूमीत जलवनस्पतींमध्ये मुक्तपणे वावरणाऱ्या या पक्ष्यामुळे परिसराच्या जैवविविधतेचे वैभव अधिक खुलून दिसत आहे.
जांभळी पाणकोंबडी हा उजनी परिसरातील स्थानिक निवासी पक्षी असून वर्षभर येथे आढळतो. दलदलीतील गवत, नरकुल, पाणवनस्पती तसेच उथळ पाण्याच्या भागात तो खाद्य शोधताना दिसतो. जलवनस्पतींची कोवळी पाने, बिया, कीटक, गोगलगायी आणि इतर लहान जलचर हे त्याचे प्रमुख खाद्य आहे. पाणथळ परिसंस्थेतील अन्नसाखळी संतुलित ठेवण्यात या पक्ष्याची महत्त्वाची भूमिका असते. त्याचबरोबर पाणथळ भागातील वनस्पती आणि जैवविविधतेच्या स्थितीचे तो एक महत्त्वपूर्ण निर्देशक मानला जातो.
उजनी जलाशय परिसरात मागील काही वर्षांत पक्षीनिरीक्षकांकडून जांभळ्या पाणकोंबडीच्या दर्शनाच्या नोंदी वाढत आहेत. यावरून परिसरातील काही पाणथळ अधिवास अद्यापही जैवविविधतेस पोषक असल्याचे दिसून येते. जलवनस्पतींचे पट्टे, उथळ पाण्याचे क्षेत्र आणि मानवी हस्तक्षेप कमी असलेले भाग या पक्ष्यांसाठी सुरक्षित आश्रयस्थान ठरत आहेत. मात्र पाणथळ क्षेत्रांचे अतिक्रमण, जलप्रदूषण, प्लास्टिक कचरा, अनियंत्रित मासेमारी आणि दलदलींचा ऱ्हास यामुळे अशा पक्ष्यांच्या अधिवासावर भविष्यात धोका निर्माण होऊ शकतो.
पक्षी अभ्यासक कल्याणराव साळुंके म्हणाले, “जांभळी पाणकोंबडी हा उजनीच्या पाणथळ परिसंस्थेचा महत्त्वाचा स्थानिक पक्षी आहे. या पक्ष्याची उपस्थिती म्हणजे त्या परिसरातील जलवनस्पती, खाद्यसाखळी आणि अधिवास तुलनेने निरोगी असल्याचे द्योतक आहे. उजनी परिसरातील दलदली, गवताळ पाणथळी आणि उथळ जलक्षेत्रांचे संवर्धन केल्यास जांभळी पाणकोंबडीसह अनेक दुर्मिळ जलपक्ष्यांना सुरक्षित अधिवास उपलब्ध होईल. पक्षी संवर्धनासाठी स्थानिक नागरिकांचा सहभाग आणि पाणथळ क्षेत्रांचे दीर्घकालीन संरक्षण ही काळाची गरज आहे.”
यासंदर्भात पक्षी व जैवविविधता अभ्यासक डॉ. अरविंद कुंभार यांनी सांगितले, “उजनी जलाशय परिसरातील जांभळी पाणकोंबडी ही पाणथळ परिसंस्थेच्या समृद्धीचे महत्त्वपूर्ण जैविक निर्देशक मानली जाते. या पक्ष्याची नियमित उपस्थिती म्हणजे त्या परिसरात जलवनस्पती, सूक्ष्मजीव, कीटक आणि इतर जलचरांचा समतोल चांगल्या स्थितीत असल्याचे द्योतक आहे. पाणथळ क्षेत्रे ही केवळ पक्ष्यांची अधिवासस्थाने नसून जलशुद्धीकरण, भूजल पुनर्भरण आणि जैवविविधता संवर्धनासाठी अत्यंत आवश्यक आहेत. त्यामुळे उजनी परिसरातील दलदली, उथळ पाणथळी आणि नैसर्गिक जलवनस्पतींचे संरक्षण करण्यासाठी स्थानिक प्रशासन, संशोधक आणि नागरिक यांनी संयुक्तपणे प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. अशा अधिवासांचे जतन झाले तर जांभळी पाणकोंबडीसह अनेक स्थानिक व स्थलांतरित जलपक्ष्यांचे अस्तित्व अधिक सुरक्षित राहील.”
संवर्धनासाठी आवश्यक उपाययोजना
* पाणथळ व दलदलीच्या अधिवासांचे संरक्षण व पुनर्स्थापना करणे.
* जलाशय परिसरातील प्लास्टिक व इतर प्रदूषण रोखणे.
* जलवनस्पतींचे नैसर्गिक पट्टे जतन करणे.
* पक्ष्यांच्या प्रजनन क्षेत्रात मानवी हस्तक्षेप कमी करणे.
* स्थानिक नागरिक, विद्यार्थी व शेतकरी यांच्यामध्ये पक्षी संवर्धनाबाबत जनजागृती करणे.
* नियमित पक्षी गणना व जैवविविधता अभ्यासाला प्रोत्साहन देणे.
उजनीच्या जलभूमीत जांभळ्या रंगांची उधळण करणारी ही देखणी पाणकोंबडी केवळ निसर्गसौंदर्य वाढवत नाही, तर पाणथळ परिसंस्थेच्या समृद्धीची आणि पर्यावरणीय संतुलनाची जिवंत साक्ष ठरत आहे. या पक्ष्याचे आणि त्याच्या अधिवासाचे संवर्धन म्हणजे उजनीच्या समृद्ध जैवविविधतेचे संरक्षण होय, अशी भावना पक्षी अभ्यासकांनी व्यक्त केली.
