मंगळवेढा – मंगळवेढा, जी कलचुरी काळात महामंडलेश्वर म्हणून ओळखली जात असेल, तेथे सापडलेली एक ऐतिहासिक आणि कलात्मक दैवी मूर्ती आज उदासीन आणि संरक्षणविहीन अवस्थेत आहे. बाराव्या शतकातील ही सहा फूट उंच व चार फूट रुंदीची चतुर्मुख रेखीव ब्रह्मदेवाची मूर्ती स्थानिक पवित्र विहिरीच्या काठाजवळ आढळली असून तिच्या चार हातांत वेद, अक्षमाला, कमंडलू व श्रूक कोरलेले आहेत. मूर्तीच्या तळाशी हंसाचे सूक्ष्म कोरकामही दिसते. हा अत्यंत उत्तम दर्जाच्या ग्रॅनाईटवर कोरलेला कलाकृतीचा नमुना आहे आणि सांस्कृतिक-ऐतिहासिक दृष्टीने खूप मोलाची समजली जाते.
इतिहास आणि सांस्कृतिक महत्त्व
मंगळवेढा मुघलांपूर्वीच्या काळात कलचुरी साम्राज्याची राजधानी किंवा महामंडलेश्वर म्हणून ओळखला जायचा. त्या काळात येथे अनेक मंदिरे आणि वैभवशाली वास्तूंचे अस्तित्व होते. परंतु नंतरच्या विविध आक्रमणांतून अनेक धार्मिक व ऐतिहासिक स्थळे नष्ट झाली किंवा त्यांचे साहित्य इतर ठिकाणी वापरले गेले. सध्याची बघायला मिळणारी ही ब्रह्मदेवाची मूर्ती त्या उदासीन काळातील आणि स्थानिक कलात्मक परंपरेची जिवंत साक्ष आहे.
सध्याची परिस्थिती
मूर्ती विहिरीच्या काठाजवळ निम्मवट किंवा उकडलेले पाण्याच्या ठिकाणी सापडते; तिचे आजचे स्थान आणि परिस्थिती इतकी संरक्षित नाही की ती दीर्घकाळ टिकाव धरू शकेल. विहिरीचे ताजे दुरुस्तीचे काम काही दिवसांपूर्वी नगरपालिका स्तरावर कॉन्ट्रॅक्ट बेसिसवर देण्यात आले असून त्या कामांत मूर्तीच्या संवर्धनाचा विषय न समाविष्ट झाल्याचे स्थानिक अनेक लोक आणि इतिहासप्रेमी नमूद करतात. स्थानिक महापुरुष आणि समाजसेवक सुरेश जोशी,आनंद देशपांडे व बंडू सबनीस यांनी मूर्तीचे संवर्धन करण्यासाठी अनेक प्रयत्न केले असून त्यांनी स्थानिक प्रशासन आणि पुरातत्व खात्याकडे लक्ष वेधण्याचा आग्रह धरला आहे.
मोठी धोक्ये आणि तातडीची आवश्यकता
पुरातन काळातील ग्रॅनाईटवर कोरलेली ही मूर्ती जतन करण्यासाठी तांत्रिक आणि वैज्ञानिक पद्धतींचा अवलंब करणे आवश्यक आहे. मूर्तीचे स्थानांतरण, स्वच्छीकरण, संरक्षक उपजीवन (conservation) आणि प्रतिष्ठापना यासाठी पाककलेने किंवा सरकारी संरक्षणाखालील तज्ज्ञांची गरज आहे. स्थानिक कंत्राटदारांनी विहिरीच्या दुरुस्ती कामात मूर्तीचे नाजूक हाताळणी करणे शक्य नसल्याने मूर्तीचे तातडीने नुकसान होण्याची भीती आहे. स्थानिक व्यवहार्य पर्याय म्हणून मूर्तीला काळजीपूर्वक बाहेर काढून सुरक्षित काठावर ठेवणे किंवा सार्वजनिकरित्या प्रतिष्ठापित करून ती नागरिकांच्या आणि इतिहासप्रेमींच्या भेटीस आणणे हे दोन्ही व्यवहार्य उपाय आहेत.
पुरातन खाते आणि प्रशासनाला विनंती
स्थानिक नागरिक, इतिहासवेडे आणि समाजसेवक यांच्या म्हणण्यानुसार पुरातत्व विभागाने ताबडतोब या प्रकरणाकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. मूर्तीचे संरक्षण, त्याचे पुरातत्व निरिक्षण (documentation), आवश्यक रासायनिक व भौतिक तपासणी करून संरक्षण पद्धती ठरविणे, आणि नंतर योग्य स्थळी प्रतिष्ठापना किंवा संग्रहालयात हस्तांतरण करणे — हे कार्य तज्ज्ञांनी करावे. स्थानिक प्रशासनानेही पुरातत्व खात्याशी समन्वय साधून तातडीने योग्य पावले उचलावीत, अन्यथा या कलात्मक ऐतिहासिक वारशाचे अपरिवर्तनीय नुकसान होऊ शकते.
स्थानिक प्रयत्न आणि अडचणी
आनंद देशपांडे व बंडू सबनीस यांनी स्थानिक पातळीवर अनेक प्रयत्न केलेत — तात्काळ स्वच्छता, प्रशासनाशी संवाद, आणि वृत्त माध्यमांना माहिती देण्याचे प्रयत्न केले गेले. परंतु संसाधने आणि तांत्रिक कौशल्ये उपलब्ध नसल्यामुळे मूर्तीचे संवर्धन स्थानिक पातळीवर पूर्णत्वास नेणे कठीण झाले आहे. शिवाय, विहिरीचे दुरुस्तीचे काम चालू असल्याने अचानक किंवा बिननियोजित हस्तक्षेप झाल्यास मूर्तीत अधिक नुकसान होण्याची शक्यता आहे.
प्रभावित समुदायांची भावना
स्थानिक लोक आणि इतर इतिहासप्रेमी या मूर्तीला स्थानिक सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग मानतात. भारतात ब्रह्मदेवाच्या मूर्तींच्या स्वरूपात पूजा करणे क्वचितच आढळते, त्यामुळे या मूर्तीसारखे मोठे प्रतिकात्मक अस्तित्व स्थानिक परंपरेसाठी खूप मौल्यवान आहे. ती उजाड आणि दुर्लक्षित अवस्थेत आहे हे स्थानिकांसाठी वेदनादायक आहे आणि ते ती लवकरात लवकर सुरक्षित करावीत अशी अपेक्षा व्यक्त करतात.
उपाय आणि शिफारशी
पुरातत्व विभागात तातडीने अहवाल पाठवून क्षेत्रातील सर्वे आणि मूर्तीचे शारीरिक परीक्षण करणे.
मूर्ती काढण्याचा, स्वच्छ करण्याचा आणि संरक्षित काठावर ठेवण्याचा काम फक्त प्रशिक्षित पुरातत्त्वविषयक व संरक्षणतज्ञांद्वारे करणे.
मूर्तीचे सविस्तर छायाचित्रण, 3D स्कॅनिंग व दस्तऐवजीकरण करणे.
स्थानिक प्रशासन आणि पुरातत्व खात्यादरम्यान तातडीची समन्वय बैठक बोलावणे.
भविष्यातील सार्वजनिक प्रदर्शनासाठी किंवा स्थानिक संग्रहालयात मूर्तीचे सुरक्षित हस्तांतरण आयोजित करणे, किंवा मूर्ती जिथे ठेवायची त्याठिकाणी योग्य संरक्षक संरचना उभारणे.
स्थानिक समुदायांचे प्रशिक्षण व जागरूकता कार्यक्रम आयोजन करणे, जेणेकरून भविष्यातील देखभालीसाठी स्थानिक सहकार्य मिळू शकेल.
निष्कर्ष
मंगळवेढ्यातील ब्रह्मदेव मूर्ती ही स्थानिक, ऐतिहासिक आणि कलात्मकदृष्ट्या अतिशय मौल्यवान आहे. परंतु तिची सध्याची दुर्लक्षित अवस्था तातडीने दुरुस्त करण्याची गरज दर्शवते. स्थानिक कामगार व नगरपालिकेने विहिरीचे दुरुस्ती काम चालू केले असले तरी मूर्तीच्या संवर्धनासाठी पुरातत्व खात्याचे तज्ञ मात्र ताबडतोब हस्तक्षेप करणे अनिवार्य आहे. अन्यथा या अनमोल वारशाचे दीर्घकालीन आणि अपरिवर्तनीय नुकसान होणार आहे.
