वारशाच्या प्रकाशात उजळला मार्डी : इंटॅकच्या दीपोत्सवातून इतिहास जागा

सोलापूर – Indian National Trust for Art and Cultural Heritage (इंटॅक) च्या Solapur चॅप्टरच्या वतीने वारसा संवर्धनाचा संदेश देणारा भव्य दीपोत्सव नुकताच मार्डी येथे मोठ्या उत्साहात साजरा करण्यात आला. महाशिवरात्रीच्या पावन निमित्ताने आयोजित या उपक्रमाने स्थानिक ऐतिहासिक स्थळांना नव्या प्रकाशात आणत सांस्कृतिक जतनाची सामूहिक जबाबदारी अधोरेखित केली.

सोलापूरपासून सुमारे १९ किलोमीटर अंतरावर वसलेले मार्डी हे गाव शतकानुशतके सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारसा जपणारे केंद्र म्हणून ओळखले जाते. येथे हेमाडपंती स्थापत्यशैलीतील मंदिरे, शिलालेख आणि सुबक शिल्पांनी सजलेली प्राचीन विहीर यामुळे या परिसराला विशेष ऐतिहासिक महत्त्व लाभले आहे. गावात नागनाथ मंदिराच्या परिसरातील दगडी शिल्प, तसेच देवीला समर्पित प्राचीन मंदिर आणि विहिरींचे अवशेष या भागातील समृद्ध स्थापत्य परंपरेची साक्ष देतात. 

यंदाच्या वारसा फेरीची सुरुवात नागनाथ मंदिरातील श्री महादेवाच्या दर्शनाने झाली. त्यानंतर ‘ पापनाश तीर्थ’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या विहिरीसह विविध पवित्र स्थळांना भेट देत उपस्थितांनी इतिहासाचा मागोवा घेतला. पुढे यमाई परिसरातील पायऱ्यांची विहीर—प्राचीन ‘स्टेप वेल’—येथे दीपोत्सव साजरा करण्यात आला. या विहिरींना केवळ जलस्रोत नव्हे, तर समाजजीवनाचा केंद्रबिंदू मानले जात होते; त्यांच्या सभोवती धार्मिक विधी, सामाजिक संवाद आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम घडत असत.

देवी यमाई ही आदिशक्तीची स्वरूप मानली जाते आणि अनेक मराठी कुटुंबांची कुलदैवत म्हणून तिची पूजा केली जाते. तिच्या मंदिरांशी दीर्घ धार्मिक परंपरा जोडलेली असून महाराष्ट्रातील विविध भागांतील भाविक येथे श्रद्धेने येतात. 

दीपांच्या मंद प्रकाशात उजळलेली पायऱ्यांची विहीर जणू इतिहासाच्या दालनात घेऊन जाणारा अनुभव ठरली. हजारो वर्षांच्या स्थापत्य परंपरेचा वारसा जपणाऱ्या अशा स्थळांचे संरक्षण हे केवळ प्रशासनाचे नव्हे, तर समाजाचेही कर्तव्य असल्याचा संदेश या कार्यक्रमातून देण्यात आला.

या वारसा फेरीत जिल्हा परिषद सदस्य श्री. इंद्रजीत पवार, यमाई माता मंदिराचे मुख्य पुजारी रंगनाथ गुरव, वारसा फेरीचे संयोजक व इंटॅक सोलापूर जिल्हा समन्वयक प्रा. डॉ. नरेंद्र काटीकर, सहसमन्वयक आर्किटेक्ट श्वेता कोठावळे, इतिहास तज्ञ नितीन अनवेकर, आर्किटेक्ट पुष्पांजली काटीकर, श्रीकांत अंजुटगीकर, प्रा. भीमगोंडा पाटील, अच्युत काटीकर, अतुल देशपांडे, डॉ. तळभंडारे यांच्यासह अनेक इतिहासप्रेमी आणि मार्डीतील नागरिक मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते.

इतिहास तज्ञ नितीन अनवेकर आणि आर्किटेक्ट श्वेता कोठावळे यांनी या परिसराचा स्थापत्य, सांस्कृतिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करत उपस्थितांना सखोल माहिती दिली. स्थानिक रहिवाशांनीही पिढ्यान्‌पिढ्या जतन झालेल्या परंपरा, यात्रांचे स्वरूप आणि मंदिराशी निगडित कथांचा उल्लेख करत वारसा जिवंत ठेवण्याची भावना व्यक्त केली.

मार्डी हे केवळ धार्मिक स्थळ नसून स्थापत्यकलेचे एक महत्त्वाचे उदाहरण आहे. गावातील एका मशिदीमध्ये हेमाडपंती मंदिराचे अवशेष वापरले गेल्याचे दिसून येते, तसेच दगडी स्तंभ आणि शिल्पांवरून मध्ययुगीन स्थापत्यकलेचा प्रभाव स्पष्ट होतो.  अशा ठेव्यांचे वैज्ञानिक पद्धतीने दस्तऐवजीकरण करणे अत्यंत आवश्यक असल्याचे मत यावेळी व्यक्त झाले.

याच अनुषंगाने गावातील विविध ठिकाणी विखुरलेल्या मूर्ती, शिलालेख आणि प्राचीन अवशेषांचे एकत्रित संग्रहालय उभारावे, अशी सूचना इंटॅकच्या वतीने करण्यात आली. या प्रस्तावाला सकारात्मक प्रतिसाद देत श्री. इंद्रजीत पवार यांनी मंदिर परिसर सुशोभीकरण, वारसा स्थळांचे संवर्धन आणि संग्रहालय उभारणीसाठी आवश्यक ते प्रयत्न करण्याचे आश्वासन दिले.

दीपोत्सवासारख्या उपक्रमांचा उद्देश केवळ धार्मिक विधीपुरता मर्यादित नसून—इतिहास, स्थापत्य, समाज आणि पर्यावरण यांची सांगड घालत वारसा जतनाची व्यापक चळवळ उभी करणे हा आहे. अशा कार्यक्रमांमुळे नव्या पिढीला आपल्या परंपरेचा अभिमान वाटतो आणि स्थानिक पर्यटनालाही चालना मिळते.

इंटॅक सोलापूरचा हा वार्षिक उपक्रम आता एक सांस्कृतिक चळवळ बनत असून “वारसा जपा—भविष्य घडवा” हा संदेश समाजात रुजवत आहे. दीपोत्सवाच्या प्रकाशात उजळलेले मार्डी जणू इतिहासाशी संवाद साधत होते—भूतकाळाची जाण, वर्तमानाची जबाबदारी आणि भविष्याची आशा यांचा सुंदर संगम या कार्यक्रमातून अनुभवायला मिळाला.