सोलापूर – विद्यार्थ्यांना दिवाळीची सुट्टी असली, तरी शिक्षक आणि शाळा व्यवस्थापनासमोर मात्र शाळांच्या स्वच्छतेचे नवे आव्हान उभे राहणार आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या शालेय शिक्षण विभागाने राज्यातील सर्व शासकीय व अनुदानित शाळांमध्ये ‘चला शाळेत जाऊ या’ विशेष शालेय स्वच्छता मोहीम राबविण्याचे निर्देश दिले आहेत. त्यामुळे आता शिक्षकांची दिवाळी शाळेत जाणार असे चित्र दिसत आहे.
१८ ते ३१ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत दोन टप्प्यांत ही मोहीम राबविण्यात येणार असून, शाळांचा परिसर स्वच्छ, सुंदर, सुरक्षित आणि विद्यार्थ्यांसाठी अधिक पोषक बनविण्यावर भर देण्यात आला आहे. मात्र, या मोहिमेसाठी स्वतंत्र अतिरिक्त निधी उपलब्ध करून दिला जाणार नसल्याने उपलब्ध अनुदान आणि लोकसहभागाच्या माध्यमातूनच कामे पूर्ण करण्याचे आव्हान शाळांसमोर असेल.
शाळा म्हणजे केवळ अध्यापनाचे ठिकाण नसून विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाचे केंद्र आहे. विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षणासोबत स्वच्छता, पर्यावरण संवर्धन, शिस्त आणि सामाजिक जबाबदारीचे संस्कार मिळावेत, हा या मोहिमेमागील प्रमुख उद्देश आहे. दिवाळीच्या सुट्टीचा उपयोग करून शाळांमधील अस्वच्छता दूर करणे, आवश्यक दुरुस्त्या करणे आणि अध्ययन-अध्यापनासाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करण्यावर शासनाने भर दिला आहे. या उपक्रमात शाळा व्यवस्थापन समिती, शिक्षक, पालक, माजी विद्यार्थी, ग्रामस्थ आणि स्थानिक समुदायाला सहभागी करून घेण्यात येणार आहे. ‘माझी शाळा, माझी जबाबदारी’ या भावनेतून शाळांच्या विकासासाठी सामूहिक प्रयत्न करण्याचे नियोजन आहे.
पहिला टप्पा : १८ ते २४ ऑक्टोबर २०२६.या कालावधीत शाळा व्यवस्थापन समितीच्या बैठका घेऊन स्वच्छता मोहिमेचे नियोजन करण्यात येणार आहे. वर्गखोल्या, प्रयोगशाळा, ग्रंथालय, संगणक कक्ष, क्रीडांगण आणि पिण्याच्या पाण्याच्या व्यवस्थेची पाहणी केली जाईल. शाळांमध्ये आवश्यक असलेल्या दुरुस्त्या, निरुपयोगी साहित्य आणि भंगाराची यादी तयार करून कृती आराखडा निश्चित करण्याचे निर्देश आहेत.
दुसरा टप्पा : २५ ते ३१ ऑक्टोबर २०२६ या टप्प्यात प्रत्यक्ष स्वच्छता आणि दुरुस्तीची कामे हाती घेतली जाणार आहेत. वर्गखोल्या व स्वच्छतागृहांची स्वच्छता, पाण्याच्या टाक्यांची सफाई, कचऱ्याचे योग्य वर्गीकरण, विद्युत उपकरणांची तपासणी आणि किरकोळ दुरुस्ती केली जाणार आहे. विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने आवश्यक उपाययोजनांनाही प्राधान्य दिले जाणार आहे.
या मोहिमेसाठी शाळांना कोणताही स्वतंत्र किंवा अतिरिक्त निधी दिला जाणार नाही, हे या निर्णयातील महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. शाळांच्या दैनंदिन गरजांसाठी समग्र शिक्षा योजनेंतर्गत उपलब्ध असलेल्या एकत्रित अनुदानातून नियमानुसार खर्च करण्याची मुभा देण्यात आली आहे. त्यामुळे शाळांनी उपलब्ध साधनसामग्रीचा योग्य वापर करणे आणि लोकसहभागातून आवश्यक कामे पूर्ण करण्याचे नियोजन करणे अपेक्षित आहे.
मात्र, मोहिमेच्या नावाखाली विद्यार्थ्यांकडून सक्तीने किंवा अनिवार्य स्वरूपात आर्थिक वर्गणी गोळा करण्यास मनाई करण्यात आली आहे. त्यामुळे पालकांवर आर्थिक भार न टाकता स्वच्छता मोहिमेला लोकसहभागाची जोड देणे, ही शाळा व्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची जबाबदारी ठरणार आहे.
चौकट
शिक्षकांवरील अतिरिक्त कामाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर
अध्यापनाव्यतिरिक्त विविध प्रशासकीय आणि अशैक्षणिक कामांचा बोजा शिक्षकांवर पडत असल्याची तक्रार सातत्याने केली जाते. आता दिवाळीच्या कालावधीत विशेष स्वच्छता मोहिमेचे नियोजन आणि अंमलबजावणी करण्याची जबाबदारीही शाळांवर येणार आहे. त्यामुळे मोहिमेची प्रभावी अंमलबजावणी करताना शिक्षकांच्या अध्यापनविषयक जबाबदाऱ्या, कामाचे नियोजन आणि सुट्टीच्या कालावधीतील कामकाज यांचा समतोल राखणे आवश्यक ठरणार आहे.
चौकट
स्वच्छ शाळा, सुरक्षित विद्यार्थी हेच उद्दिष्ट
या मोहिमेचे यश केवळ शाळेच्या परिसराची साफसफाई करण्यापुरते मर्यादित राहू नये. शाळांमधील पिण्याचे स्वच्छ पाणी, वापरण्यायोग्य स्वच्छतागृहे, सुरक्षित विद्युत व्यवस्था, कचरा व्यवस्थापन आणि मूलभूत सुविधांची नियमित देखभाल यासाठी कायमस्वरूपी व्यवस्था निर्माण होणे गरजेचे आहे. ग्रामस्थ, पालक आणि माजी विद्यार्थ्यांनीही शाळांच्या सुधारणेत सहभाग घेतल्यास या उपक्रमाला व्यापक स्वरूप मिळू शकते.
चौकट
प्रत्यक्ष सुधारणा होणे महत्त्वाचे
दिवाळीच्या सुट्टीतील ही मोहीम शाळांचा चेहरामोहरा बदलण्याची संधी ठरू शकते. मात्र, त्यासाठी केवळ आदेश आणि स्वच्छतेची औपचारिकता पुरेशी नसून, उपलब्ध निधीचा नियमानुसार वापर, शिक्षकांवरील कामाचे योग्य नियोजन आणि लोकसहभागातून शाळांच्या मूलभूत सुविधांमध्ये प्रत्यक्ष सुधारणा होणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
